Trong kho tàng di sản đồ sộ ấy, bức tranh lịch sử của Tiên Hoa càng thêm rực rỡ với 6 di tích đã vinh dự được cấp có thẩm quyền xếp hạng, tạo thành những "trục xương sống" tâm linh và văn hóa của toàn xã:

🔍 03 di tích xếp hạng cấp quốc gia: Gồm Đình An Tào, Phủ Điềm và Đền Bái Khê. Đây là những công trình kiến trúc nghệ thuật cổ kính, lưu giữ những dấu ấn vàng son, sắc phong quý giá và gắn liền với các nhân vật lịch sử, sự kiện trọng đại của dân tộc.

🔍 03 di tích xếp hạng cấp tỉnh: Gồm Đền Đức Thánh Cả, Đền Mai Xá và Đình Đặng Xá. Những ngôi đền, ngôi đình này đã từ lâu gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa cộng đồng của bao thế hệ người dân bản địa.

- Bên cạnh các di tích đã được định danh cấp hạng, trên địa bàn xã còn có nhiều di tích nằm trong danh mục kiểm kê di tích của tỉnh, tạo nên một không gian văn hóa tâm linh phong phú, đa dạng. Mỗi mái đình cong vút, mỗi ngôi đền rêu phong hay từng hiện vật, cổ vật nơi đây không đơn thuần là những khối gạch ngói vô tri, mà là "hồn cốt", là mạch nguồn lịch sử, là nhân chứng sống động cho truyền thống yêu nước và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.

- Thế nhưng, chính vì giá trị lịch sử và tâm linh thiêng liêng ấy, việc bảo vệ trọn vẹn không gian nguyên bản của hệ thống 36 di tích trước sức ép của quá trình đô thị hóa và sự thiếu hiểu biết pháp luật là một bài toán cấp bách. Việc nhận thức rõ ranh giới pháp lý, thượng tôn các quy định về bảo vệ "vùng lõi" (Khu vực I) và "vùng đệm" (Khu vực II) tại các di tích này không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là thước đo văn hóa, là tấm lòng tri ân sâu sắc của thế hệ hôm nay gửi đến tiền nhân.

🔍 Hiểu đúng về "vùng lõi" và "vùng đệm": Ranh giới pháp lý bảo vệ di tích cấp tỉnh và cấp quốc gia

Mỗi di tích lịch sử - văn hóa khi được xếp hạng đều đi kèm với một hồ sơ khoa học và bản đồ khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt. Việc phân định rõ ràng giữa Khu vực bảo vệ I (vùng lõi) và Khu vực bảo vệ II (vùng đệm) không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là ranh giới pháp lý bắt buộc mọi tổ chức, cá nhân phải tuân thủ. Vậy các khu vực này được quy định ra sao giữa di tích cấp tỉnh và di tích cấp quốc gia?

🏛️ 1. Bản chất pháp lý chung của hai khu vực bảo vệ di tích

Theo Luật Di sản Văn hóa, dù là di tích xếp hạng cấp nào, không gian bảo vệ của di tích cũng được chia thành hai vùng cốt lõi với những chế tài quản lý rất chặt chẽ:

📌 Khu vực bảo vệ I (Vùng lõi):

Định nghĩa: Là vùng chứa đựng trực tiếp các yếu tố gốc cấu thành di tích (như kiến trúc chính, đền, chùa, lăng mộ, các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia hoặc không gian sự kiện lịch sử).

Nguyên tắc: Tuyệt đối cấm mọi hoạt động xây dựng không nhằm mục đích bảo vệ và phát huy giá trị di tích. Mọi sự can thiệp, tu bổ hay di dời đều phải tuân theo quy trình khoa học ngặt nghèo và bắt buộc phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép.

📌 Khu vực bảo vệ II (Vùng đệm):

Định nghĩa: Là vùng đất bao quanh hoặc tiếp giáp trực tiếp với khu vực bảo vệ I, đóng vai trò là hành lang bảo vệ cảnh quan, môi trường sinh thái và không gian kiến trúc xung quanh di tích.

Nguyên tắc: Mọi hoạt động xây dựng công trình trong khu vực này (như nhà ở, đường sá, công trình phụ trợ) phải đảm bảo không làm ảnh hưởng xấu đến cảnh quan, không gian lịch sử và môi trường sinh thái của di tích.

🔍 2. Sự khác biệt trong quản lý giữa di tích cấp tỉnh và di tích cấp quốc gia

Mặc dù định nghĩa về "vùng lõi" và "vùng đệm" áp dụng chung cho mọi di tích, nhưng thẩm quyền quyết định, phê duyệt ranh giới và mức độ quản lý sẽ có sự phân cấp rõ rệt dựa trên tầm quan trọng và quy mô của di tích:

📌 A. Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh

Thẩm quyền phê duyệt và quản lý: Ranh giới các khu vực bảo vệ của di tích cấp tỉnh do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (tỉnh Hưng Yên) quyết định khoanh vùng, phê duyệt dựa trên đề nghị của cơ quan chuyên môn (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

- Đặc điểm thực tế: Thường là các di tích có giá trị tiêu biểu đối với địa phương, gắn liền với lịch sử hình thành, phát triển của làng xã, huyện thị.

- Yêu cầu tuân thủ: Người dân sinh sống xung quanh vùng đệm của di tích cấp tỉnh khi muốn cải tạo nhà cửa, xây dựng công trình phải xin phép cơ quan chức năng địa phương để đảm bảo không lấn chiếm vùng lõi hoặc phá vỡ không gian cảnh quan chung của di tích.

🌟 B. Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia 

- Thẩm quyền phê duyệt và quản lý: Do Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (phối hợp với Chủ tịch UBND cấp tỉnh) quyết định phê duyệt ranh giới khoanh vùng bảo vệ. Đối với các di tích cấp quốc gia đặc biệt, thẩm quyền còn gắn liền với sự phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ.

- Đặc điểm thực tế: Đây là những di tích có giá trị đặc biệt tiêu biểu cấp quốc gia, quy mô lớn, thu hút đông đảo du khách và có ý nghĩa lịch sử toàn quốc.

- Yêu cầu tuân thủ: Do tầm quan trọng đặc biệt, ranh giới Khu vực I (vùng lõi) và Khu vực II (vùng đệm) của di tích cấp quốc gia được giám sát rất nghiêm ngặt. Mọi hoạt động quy hoạch, xây dựng hạ tầng, giao thông hay dịch vụ xung quanh vùng đệm đều phải chịu sự thẩm định khắt khe từ các cơ quan quản lý văn hóa cấp Trung ương, tuyệt đối không cho phép tự ý cơi nới hay làm biến dạng không gian gốc.

💡 Trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ di tích cơ sở

- Dù là di tích cấp tỉnh hay di tích cấp quốc gia, việc tôn trọng ranh giới "vùng lõi" và "vùng đệm" chính là thước đo văn hóa của mỗi người dân.

- Mỗi cán bộ, đảng viên và Nhân dân xã Tiên Hoa cần nâng cao nhận thức pháp luật, tuyệt đối không xâm canh, lấn chiếm đất đai, không tự ý xây dựng công trình hay tác động trái phép trong khu vực bảo vệ di tích. Khi phát hiện các hành vi vi phạm, người dân cần kịp thời thông báo cho chính quyền địa phương để có biện pháp ngăn chặn, chung tay giữ gìn trọn vẹn hồn cốt di sản cho muôn đời sau.

🚫 Những hành vi nghiêm cấm tuyệt đối tại khu vực bảo vệ di tích

Căn cứ theo các quy định của pháp luật về di sản văn hóa (bao gồm Luật Di sản Văn hóa hiện hành và các định hướng hoàn thiện trong Luật Di sản Văn hóa 2024), không gian của các di tích lịch sử - văn hóa được bảo vệ nghiêm ngặt bằng hành lang pháp lý vững chắc. Để ngăn chặn triệt để tình trạng xâm hại, làm biến dạng hoặc mai một các giá trị di sản, pháp luật nghiêm cấm tuyệt đối các hành vi sau đây tại các khu vực bảo vệ của di tích:

1. Lấn chiếm, sử dụng trái phép đất thuộc khu vực bảo vệ di tích

- Mọi hành vi tự ý cơi nới, dựng lều quán, xây dựng nhà ở, hàng rào, hoặc sử dụng đất thuộc Khu vực bảo vệ I (vùng lõi) và Khu vực bảo vệ II (vùng đệm) vào mục đích cá nhân, sản xuất, kinh doanh trái phép đều bị xử lý nghiêm.

- Nghiêm cấm hành vi canh tác, chăn thả gia súc hoặc san gạt đất làm thay đổi ranh giới, diện tích vốn có của khuôn viên di tích.

2. Tự ý tu bổ, sửa chữa, phục hồi hoặc làm thay đổi nguyên trạng di tích

- Việc tự ý tháo dỡ, thay đổi kết cấu gốc, vật liệu cấu trúc cổ của công trình di tích (đình, đền, phủ, chùa...) khi chưa có sự thẩm định và cho phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền là hành vi hủy hoại di sản.

- Nghiêm cấm việc sử dụng các vật liệu, màu sơn hoặc phương pháp thi công hiện đại không phù hợp để "tân trang", làm sai lệch giá trị kiến trúc nghệ thuật và lịch sử nguyên bản.

3. Xây dựng công trình trái phép trong khu vực bảo vệ di tích

- Tuyệt đối cấm mọi hoạt động xây dựng công trình kiên cố, nhà xưởng, công trình phụ trợ hoặc các hạng mục khác trái phép trong Khu vực bảo vệ I (vùng lõi).

- Đối với Khu vực bảo vệ II (vùng đệm), mọi hoạt động xây dựng hạ tầng, nhà cửa phải tuân thủ chặt chẽ quy hoạch đã được phê duyệt; nghiêm cấm các công trình xây dựng phá vỡ cảnh quan, kiến trúc và không gian lịch sử tôn nghiêm của di tích.

4. Xâm hại, chiếm đoạt hiện vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc di tích

- Nghiêm cấm hành vi trộm cắp, dịch chuyển, tẩu tán, mua bán, trao đổi hoặc làm hư hại các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, đồ thờ tự, sắc phong và các hiện vật có giá trị lịch sử - văn hóa gắn liền với di tích.

- Mọi sự dịch chuyển hay bảo quản hiện vật bắt buộc phải tuân theo quy trình chuyên môn ngặt nghèo dưới sự giám sát của cơ quan quản lý văn hóa.

5. Gây ô nhiễm môi trường, phá vỡ cảnh quan thiên nhiên và không gian di tích

- Xả rác thải bừa bãi, tập kết vật liệu xây dựng, xả nước thải ô nhiễm, khai thác đất đá, khoáng sản hoặc nguồn nước ngầm làm tổn hại đến cảnh quan sinh thái xung quanh di tích.

- Thực hiện các hành vi làm mất mỹ quan, ảnh hưởng xấu đến sự tôn nghiêm, thanh tịnh của không gian tâm linh, lịch sử.

6. Lợi dụng di tích để trục lợi hoặc thực hiện hành vi vi phạm pháp luật

Nghiêm cấm lợi dụng danh nghĩa bảo vệ, phát huy giá trị di sản để thực hiện các hoạt động mê tín dị đoan, trục lợi cá nhân, tổ chức các hoạt động trái thuần phong mỹ tục hoặc xâm phạm trật tự an toàn xã hội tại khu vực di tích.

💡 Trách nhiệm từ cơ sở: Chung tay giữ gìn hồn quê Tiên Hoa

1. Bảo vệ di sản văn hóa không chỉ là nhiệm vụ trên giấy của riêng cơ quan quản lý nhà nước hay lực lượng chức năng, mà đó là dòng chảy trách nhiệm chung của toàn xã hội, của từng người con sinh sống trên mảnh đất Tiên Hoa giàu truyền thống. Một ngôi đình cổ, một ngôi đền thiêng hay một không gian tín ngưỡng chỉ thực sự sống động và trường tồn khi nó được bảo bọc, tôn kính bởi chính cộng đồng - những người chủ thực sự của di sản.

2. Để hệ thống 36 di tích trên địa bàn xã - bao gồm 3 di tích cấp quốc gia (Đình An Tào, Phủ Điềm, Đền Bái Khê), 3 di tích cấp tỉnh (Đền Đức Thánh Cả, Đền Mai Xá, Đình Đặng Xá) cùng các di tích trong danh mục kiểm kê - mãi là niềm tự hào vững chãi, trách nhiệm từ cơ sở cần được hiện thực hóa bằng những hành động cụ thể từ mỗi chủ thể trong cộng đồng:

💡 Vai trò kiến tạo, quản lý sát sao của cấp ủy, chính quyền địa phương

1. Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về văn hóa, gắn chặt công tác bảo tồn di sản với tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

2. Đẩy mạnh công tác chuyển đổi số và số hóa dữ liệu di tích, biến các tư liệu, kiến trúc và sắc phong cổ thành tài nguyên số phục vụ công tác quản lý chuyên sâu cũng như quảng bá du lịch văn hóa.

3. Thường xuyên thanh tra, kiểm tra, phát hiện sớm và ngăn chặn từ gốc các biểu hiện lấn chiếm đất đai, xây dựng trái phép hay xâm hại không gian bảo vệ di tích.

💡 Tâm huyết và sự tận tụy của Ban quản lý di tích, các bậc cao niên tại thôn xóm

1. Là những "người gác đền" thầm lặng, trực tiếp chăm lo hương khói, bảo quản từng món đồ thờ tự, hiện vật gốc tại các cơ sở tín ngưỡng.

2. Đóng vai trò cầu nối truyền lửa, hướng dẫn và uốn nắn các hoạt động sinh hoạt tín ngưỡng diễn ra tại di tích luôn trang nghiêm, thuần khiết, đúng pháp luật và giữ gìn bản sắc truyền thống, kiên quyết bài trừ các hình thức mê tín dị đoan trục lợi.

💡 Năng lượng tiên phong, sáng tạo của thế hệ trẻ và học sinh trên địa bàn

1. Thế hệ trẻ – những học sinh tại các trường học trên địa bàn – cần xem lịch sử quê hương là bài học sống động nhất qua các hoạt động ngoại khóa tìm hiểu di tích, chăm sóc cảnh quan.

2. Tận dụng thế mạnh công nghệ, mạng xã hội để trở thành những "đại sứ văn hóa", chủ động quảng bá hình ảnh, giá trị lịch sử của đình, đền Tiên Hoa đến với bạn bè gần xa.

💡 Ý thức tự giác và tình yêu quê hương của mỗi người dân

1. Sống cạnh một di tích lịch sử là niềm vinh dự lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu cao về ý thức công dân. Mỗi người dân cần tự giác tuân thủ pháp luật, tuyệt đối không xâm canh, lấn chiếm đất di tích, không tự ý tác động làm thay đổi nguyên trạng cảnh quan vùng lõi và vùng đệm.

2. Chủ động phát hiện, phản ánh kịp thời các hành vi vi phạm đến chính quyền địa phương, biến phong trào bảo vệ di sản thành ý thức tự giác của từng hộ gia đình.

"Giữ di sản không chỉ là giữ những khối gạch ngói, cột kèo, mà là giữ lấy phần hồn cốt và khí chất của cha ông để lại cho muôn đời sau." Khi mỗi người dân Tiên Hoa cùng chung một nhịp đập trách nhiệm, biết trân quý từng tấc đất, mái đình chốn quê nhà, khi ấy mạch nguồn truyền thống sẽ mãi trường tồn, trở thành bệ phóng tinh thần vững chắc để xã nhà vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên phát triển mới.

Lan Hương- Phòng VH-XH